Ka whakatūturu anō a Ngāti Manu i tō rātou mana ki a Taumārere

Dean Nathan
  • Te Tai Tokerau

E tata ana ki te kotahi rau e whitu tekau ngā tau nō te mauheretanga o te rangatira o Ngāti Manu a Pomare II mai i tōna pā i Otuihu i runga te awa o Taumārere me te tinihanga o ngā whenua me ngā rawa katoa o tōna iwi e te Karauna.  Engari taka mai ki te rā nei kei te ū tonu te whakapono o ngā uri kei a rātou te rangatiratanga o ēnā taonga katoa.

E ai ki a Arapeta Hamilton o Ngāti Manu, “Ko tana kiireka e peneingia ana, pupuhi te hau te paura o te pū.  Pākarukaru ngā kōhua rino, tāwhewhe ana ngā paraikete whero engari e toitū te whenua.  Ko ōna whakaaro katoa ko ngā taputapu ngā taonga o tauiwi kahore he nui atu engari ko te whenua o ngā mātua tūpuna, koinā hoki te tino taonga.”

Nō te taenga mai o nga kaipuke Marikena i runga i Te Pewhairangi i tērā atu rautau, kātahi ka tino whai hua a Pomare Namarua me tōna iwi.

Hei tā Hamilton, “Mā tēnā anō ka tīmata a Ngāti Manu ki te hokohoko i ngā mea katoa ki ngā kaipuke o Amerika.  Ka tino whai rawa a Pomare i tērā wā.  Nāna anō i kī rā ki a Hobson, he ngāwari te kī ko ahau tō hoa he tangata whai rawa a Pomare i tēnei wā.  Aini pea a ngā rā kei te haere mai he tangata pōhara ia ka tū a tērā wā ka taea ai te Māori tahanga ki tō kuaha ka hoatu koe he kai mēnā e matekai ana, he paraikete mēnā e makariri ana.  He ngāwari te kī ko ahau tō hoa.  Koinā hoki ngā kōrero o tō tātou tūpuna ki a Hobson.”

Ko Hamilton tērā e mea ana, “Koinā hoki te āhuatanga o tō tātou tūpuna mehemea ka haere a Ngāpuhi i tōna haerenga mehemea kahore ia i tautoko, kahore ia i tae.  Ā, ka tū ia ki ngā i tōna ake rangatiratanga.  Koinā hoki te mea i hainatia to tātou tūpuna i Te Tiriti o Waitangi i runga anō i tana ngākau pai kia pupuri i a ia anō te rangatiratanga o tōna iwi o ōna tāngata katoa, o ōna rawa katoa engari i te hainatanga o Te Tiriti o Waitangi kātahi ia ka kitea te tinihanga rā o te Karauna, ngā mahi tinihanga o te Karauna ki a ia me tana iwi.”

“Nō muri rawa i te hainatanga o te tau 1845 ka tae mai te kaipuke Manuao o te Karauna ki Ōpua me te kōrero o te rangatira o ngā heramana kia whakarerea ngā pū.  Mehemea kahore ka toro ai te pā e rātou.  Ka heke mai to tātou tūpuna ki tātahi e mau ana i te haki mā ki mua i a ia ana ka tonoa e rātou he pōti ki te mau ai i to tātou tūpuna ki runga i te kaipuke Manuao i tōna taenga ki runga ka mauherehere rā.”

Nā tērā tū āhua o te Karauna i peipeia ai ngā tūpuna o Ngāti Manu ki te koraha, a taka mai ki te rā nei, ko o rātou whenua tūpuna katoa ki tātahi e whakanohongia ana e tauiwi.

E ai ki a Hamilton, “Ka whakarērea a Ngāti Manu i te pā rā ka puta mai ngā hoia ki roto i te pā ka toro i te ahi ka tahaengia e rātou ngā taputapu ngā taonga o Ngāti Manu ana ka whakarerea ra e Ngāti Manu taua pā, ā, ka oma atu ki roto i te ngahere.  Nō muri rawa o tēnā ka tae rātou ki konei ki te whakahaungia tēnei pā ā hei nohonga mō rātou e ai ki ngā kōrero o o mātou mātua tūpuna he pā tātari tēnei ko Puketohunoa.”

Nō tērā tau tukuna ai e Ngāti Manu ana kōrero ki te aroaro o te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi.  Ā, nō ngā wiki tata nei anō kātahi ka whakapuakihia e taua rōpū i tōna whakahau mō te wahanga tuatahi o Te Paparahi o te Raki e pā ana ki Te Whakaputanga o te Whakaminenga o ngā Rangatira o Niu Tireni me Te Tiriti o Waitangi.

Ki tā Hamilton, “Koirā hoki tō mātou whakapae, tō tātou mōhiotanga mai rā anō, kahore o tātou mātua tūpuna i tuku i o rātou rangatiratanga ki raro i te Kuini o Ingarangi.  Mai rā anō mātou e mea ana ōrite rātou i a rātou anō, kahore o tātou mātua tūpuna kei raro i te mana o te Kuini o Ingarangi, kao e ōrite rā.

Nā reira ka mau ai te rangatiratanga o ngā rangatira nei e pā ana ki o rātou whenua o rātou tangata, ngā rawa katoa o rātou i mau ai e rātou engari kua tae rā ki te kāwanatanga, te Karauna te kī kei a rātou kē, kahore e mōhiotia ai e tātou tērā āhuatanga mai rā anō.”

Kahore ngā mātua tūpuna, arā ko Pomare manatahi ko Pomare namarua, me ngā uri i hokongia tēnei te awa tapu o Taumārere.

Hei tā Hamilton, “Ko te rangatiratanga o te whenua me ngā wai me ngā moana kei a tātou.  Koinā hoki te whakaaro o o tātou mātua tūpuna mai i ērā wā nā tae noa mai ra ki tēnei rā engari ko te mea i tēnei wa e tirotiro ana rā a tauiwi ki a tātou mēnā he manene tātou i roto i o tātou ake whare.   Koinā hoki te mea tino āwangawanga a tua. he pakanga anō rā mō ngāi tātou ki te mau ai kia poua tō tātou rangatiratanga i runga anō i ngā taonga o o tātou mātua tūpuna, arā, e pā ana ki o tātou awa ki te waimāori ki ngā whenua, ā, kia kaha rā tātou ki te mau ai i ngā tikanga o rātou mā hei painga mō ngāi tātou.”

“Pupuhi te hau te paura o te pū. Pākarukaru ngā kōhua rino, tāwhewhe ngā paraikete whero engari toitū te whenua.  Koinā hoki tātou e mea ana a Ngāti Manu, ngā uri o Pomare e mea ana, he tino taonga hoki o tātou whenua.  Ehara ko te hiriwa ehara, ko te koura, ko te whenua te tino taonga.”