Kaupapa: Environment

Hundreds of hapu protect their rights under the customary marine title

  • Te Whanganui-ā-Tara

Ko te nui o ngā tono a ngā hapū, iwi mō ō rātou mana moana tuku iho ka tūpono pōkia ngā tari kāwanatanga, kōti hoki. Ko te tuatoru o Paengawhāwhā te rangi whakamutunga o te wā tuku tono i raro i te ture takutaimoana, rtua mano, tekau mā tahi. I reira, ka hohoro te puta o ngā tono a tēnā rōpu, a tenā rōpu.

Kei ngā tini rau te maha o ngā hapu kua tono ki te tiāki i ō rātou mana i raro i te taitara papatupu ahu moana.

Hei tā te Minita Whaqkawhanake Māori a Te Ururoa Flavell, “I hangai te pire i tona orokohanga kia whai wahi ano ra te ao maori ki te penei, ki te tono a ki te ahua whakatau i te ahuatanga o te takutai moana te panga ki era rohe hurinoa i te motu, o ta ratou ko te tuku i nga tono i nga tau tata kua hipa ake inaianei kei te whakamatautauria era tono katoa, koinei te puawaitanga o te whakaaro.”

E ai ki te pūkōrero a Te Manatū Ture āhua 380 ngā tono i raro i te Marine and Coastal Area Act kua tae atu ki a rātou i mua i te rā kati o te 3 o Paengawhāwhā. Ko te nuinga o ēnei tono i whiwhi i te 48 haora i mua atu i te rā kati.

“Kare matou katou i te mohio me pehea te nui te iti ranei o nga tono ka tae mai ki roto i nga ringaringa, koinei te mate noreira kua ea te wawata, ka taea e nga iwi ki te tono mo te panga o te takutai moana, ka mutu ko tā te kāwanatanga inaianei ko te whakamatautau i a ia anō mena ka taea e ia te āta wetewete te whai tonu i nga kerēme i raro i te ture.”

Ka whakahou te Marine and Coastal Area Act i te mana o te Maori i huraina e te Whakaturetanga o te Takutai Moana o te tau 2004.  Ka mana i a ia ngā mana papatupu e pā ana ki ngā takutai mai i te māka ikeike o te wai ki te maira tekau mā rua.

“Koinei te tikanga o te tuku i te tono ka riro ma tētahi ano rā e whakamatau atu i nga tono mā tēna me tēna ka whiriwhirihia kei a wai te mana ki runga i tera takutai moana, koinei tetahi o nga mate nui nei o roto i nga take whakataunga kereme otira e penei ana te tauira.”

E ai ki Te Manatū Ture , kei te arotake nga mana kāwanatanga i te katoa o nga tono kia whakarite ai he māhere mo tēnei tukanga.